شعر
قصيده : شعري است بر يك وزن و و يك قافيه كه مصراع اوّل بيت نخست ، با همه ي مصراع هاي دوم ابيات ديگر هم قافيه باشد . تعداد ابيات آن از پانزده بيت بيشتر است
موضوعات: چون مدح ، حكمت ، عرفان ، وصف ، پند و اندرز ، جشن ، شكر
بيت اوّل قصيده را كه مصرع است « مطلع »و به بيت آخر آن « مقطع » مي گويند كه هر كدام اگر به خوبي مطرح شوند حسن مطلع و حسن مقطع نام مي گيرند
*******************************************************
غزل: تعداد ابيات غزل حداقل پنج بيت و حداكثر دوازده بيت است . گاهي بيش از پانزده بيت میشود
موضوعات: بيان عواطف و احساسات ، عشق و عرفان و گاهي هم مضمون اجتماعي
غزل عاشقانه سعدي و غزل عارفانه مولوي
***********************************************************
قطعه
حداقل قطعه دو بيت و حداكثر آن معمولاً بيست بيت مي باشد . گاهي چهل و پنجاه بيتي هم يافت مي شود
موضوعات: مسايل اخلاقي ، اجتماعي ، تعليمي ، حكايت ، حكمت ، مدح ، وصف ، هجو
قطعه قصيده اي است بدون مطلع مصراع . (تفاوت قطعه و قصيده در همين ويژگي است
مشهورترين قطعه سرايان عبارتند از : انوري ، ابن يمين ، و پروين اعتصامي
*****************************************************
مثنوی
شعري است بر يك وزن با بيت هاي مصرع ، كه هر بيت قافيه اي جداگانه دارد . و چون هر بيت داراي دو قافيه است آن را مثنوي ( مزدوج يا دوتايي) ناميده اند
تعداد ابيات مثنوي حداقل دو بيت است و حداكثر براي آن وجود ندارد
مثنوي مناسب ترين قالب براي بيـان داستان ها ومطالب طولاني از جمله تواريخ و قصص است
موضوعات: حماسي ، تاريخي ، اخلاقي ، تعليمي ، عاشقانه ، بزمي و عارفانه
مشهورترين مثنوي سرايان : فردوسي ، نظامي ، اسدي توسي ، مولوي ، عطّار ، سعدي ، سنايي ، جامي ، پروين اعتصامي و شهريار
******************************************************
رباعي
شعري است داراي چهار مصراع هم وزن كه رعايت نمودن قافيه در مصراع هاي اوّل ، دوم و چهارم الزامي است ولي در مصراع سوم اختياري است . يعني مصراع سوم مي تواند با مصراع هاي ديگر هم قافيه باشد يا نباشد رباعي بر وزن لاحول ولا قوه الا با الله مي باشد .
موضوعات: عارفانه ، عاشقانه و يا فلسفي است
مناسب ترين قالب براي ثبت لحظه هاي كوتاه شاعرانه است
رباعي سرايان مشهور : خيام ، مولوي ، عطّار ، بيدل دهلوي و خواجوي كرماني
******************************************************
دوبيتي
دو بيت هم وزن است كه از نظر شكل قافيه همانند رباعي است
دوبيتي بر وزن مفاعلين ، مفاعلين ، فعولن ( مفاعيل ) مي باشد
ترانه ، است كه رايج ترين قالب شعر درنزد روستائيان است موضوعات :
مشهورترين دوبيتي سرايان: بابا طاهر همداني ، فائز دشستاني .
**********************************************************
چهارپاره
دوبيتي هاي هم وزن با قافيه هاي مختلف كه در معني به هم پيوسته هستند . با اين تفاوت كه قافيه معمولاً در مصراع هاي دوم رعايت مي شود .
اجتماعي و غنايي است موضوعات :
چهارپاره بر خلاف دوبيتي محدوديت وزني ندارد بلكه به وزن هاي مختلف سروده مي شود
مشهورترين چهارپاره سرايان : ملك الشعرا بهار ، رشيد ياسمي ، فريدون توللي ، فريدون مشيري و دكتر حميدي
*******************************************************
ترکیب بند از لحاظ ساختار شعری مانند "ترجیع بند" است و تنها تفاوت آن این است که بیت تکرار شده در بین قطعه های شعر یکسان نیستند.
از ترکیب بندهای معروف ترکیب بند محتشم کاشانی در توصیف واقعه ی کربلاست
باز اين چه شورش است كه در خلق عالم است باز اين چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است
باز اين چه رستخيز عظيم است كز زمين بي نفخ صور خاسته تا عرش اعظم است
**************************************************
شعر نیمایی –شعر نو
مضمون و درون مايه شعر نيمايي احساسات ، تجربيات شخصي ، عشق ، سياست و اجتماع مي باشد
پديد آورنده ي شعر نيمايي ، علي اسفندياري مشهور به « نيما يوشيج » است
تفاوت شعر نيمايي با قالب هاي سنتي
موضوعات: نگاه تازه به طبيعت و جهان ، جهت گيري اجتماعي و استفاده از نمادها در طرح مسائل اجتماعي ، انعكاس فضاي طبيعي و رنگ محلي در شعر از ويژگي هاي محتوايي شعر نيمايي است
از نظر قالب : كوتاه و بلند شدن مصراع ها و جابجايي قافيه از ويژگيهاي ديگر شعر نيمايي به شمار مي آيد
شعر آزاد يا نيمايي كه وزن دارد اما جاي قافيه در آن مشخص نيست . مانند بعضي از سروده هاي مهدي اخوان ثالث ، سهراب سپهري و قيصر امين پور
شعر سپيد كه آهنگ دارد اما وزن عروضي ندارد و جاي قافيه در ان مشخص نيست . مانند بعضي از اشعار موسوي گرمارودي .
موج نو كه نه آهنگ دارد نه قافيه و نه وزن عروضي . فرق آن با نثر در تخيل شعري است . شعر موج نو به دشواري و مشكل بودن مشهور است . مانند برخي از اشعار احمد رضا احمدي .
مشهورترين سرايندگان شعر نيمايي (نو) : نيما يوشيج ، مهدي اخوان ثالث ، فرخ فرخزاد و سهراب سپهري
*****************************************************
